Avrupa Birliği (AB), Sürdürülebilir Ürünler İçin Eko-Tasarım Yönetmeliği (ESPR) kapsamında giyim, aksesuar ve ayakkabı sektöründeki büyük ölçekli şirketlerin satılmayan ürünleri imha etmesini resmen yasakladı. Temmuz 2026 itibarıyla yürürlüğe giren ve 2030’da orta ölçekli firmaları kapsayacak olan düzenleme; markaları bağış, tamir, yeniden kullanım ve ikinci el satış gibi alternatiflere yöneltmeyi hedefliyor. Avrupa Çevre Ajansı (EEA) verilerine göre, AB pazarında üretilen tekstil ürünlerinin %4 ila %9’u (yıllık 264 bin ila 594 bin ton) henüz hiç kullanılmadan çöpe gidiyor. Sadece hızlı modanın değil, lüks markaların da prestijlerini korumak amacıyla sağlam ürünleri imha ettiği bilinirken, getirilen şeffaflık zorunluluğu ve 5 yıllık kayıt tutma şartıyla bu doğrusal tüketim modelinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.
Ancak mevzuattaki bazı kritik hukuki boşluklar ve istisnalar, lüks moda sektörünü koruyan gri alanlar yaratıyor. Yasa giyim eşyalarını kapsasa da yüksek maddi değere sahip deri çantaları ürün kategorisi tanımlaması nedeniyle kapsam dışında bırakıyor; yani satılmayan bir deri ceket için imha yasağı uygulanırken deri çanta imha edilebiliyor. Ayrıca taklit, güvenlik gerekçesi, telif ihlali ve çıkarılamayan marka logosu/tasarımı taşıyan ürünlerin yanı sıra en az sekiz hafta boyunca üç farklı sosyal yardım kuruluşuna sunulup kabul görmeyen mallar için de imha izni veriliyor. Sektörün imaj ve marka değerini koruma kaygısı göz önüne alındığında, söz konusu istisnaların uygulamada nasıl karşılık bulacağı merak konusu.
Uzmanlar, ürünlerin son durağına odaklanan bu düzenlemenin krizin asıl kaynağı olan “aşırı üretim” sorununu çözmediğine dikkat çekiyor. Yasaklar satılmayan malların imhasını engellese de markaların pazara arz ettiği ürün hacmini kısıtlamıyor; bu durum fazla stokların sadece bağış veya alternatif pazarlar kanalıyla başka ülkelere kaydırılarak nihayetinde yine atık alanlarına dönüşmesi riskini doğuruyor. Gerçek bir döngüsel ekonomi için yalnızca stok imhasını yasaklamak yeterli görülmüyor; üretim miktarlarının azaltılması, uzun ömürlü tasarımlar yapılması ve tüketim alışkanlıklarıyla birlikte lüks modanın eksclusivity (ayrıcalık) odaklı iş modelinin köklü bir değişime uğraması gerektiği vurgulanıyor.
